МАН төрийн эрх барьж байх үед хэдэн зуун  Хадгаламж зээлийн хоршоо байгуулагдаж, эрх баригчдын “оролцоотойгоор” дампуурч, хэдэн мянган иргэд хадгаламжаараа хохирсон. Мөн МАН-ын НАМЗХ-ны залуус нэгийнхээ аминд хүрч байсан гашуун түүх бий. “Гэр хорооллын барилгажилт” ХЗХ-ны захирал Ц.Түмэнгэрэл намынхаа нөхөр, багын найз, Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Д.Бадрааг ажил дээр нь хөнөөсөн ноцтой хэрэг гарсан билээ. Ц.Түмэнгэрэлийн эхнэр “Өдрийн сонин”-нд өгч байсан ярилцлагыг танд хүргэж байна. 

Хадгаламж зээлийн хор­шоодын дампуурал шил дараалан зарлагдаж байсан тэр өдрүүдэд “Гэр хорооллын барилгажилт” ХЗХ-ны эзэн Ц.Түмэнгэрэл Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Д.Бадрааг хутгалан амь насыг нь хороосон хэрэг гарсан. Уг хэрэг гарснаас хойш жил хагасын хугацаа өнгөрчээ. Ц.Түмэнгэрэл эл хэргийг яагаад хийх болсон талаар элдэв л таамгууд энэ хуга­цаанд яригдсан. Хүмүүс өөр хоорондоо таамаглан ярьцгааж байсан хэргийн гол зангилаа юу байсан нь чухал биш ямартай ч нэг залуу ид насандаа хорвоог орхиж нөгөөх нь шоронд сүүлийн өдрүүдээ хүлээн сууж байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд алуурчны эхнэр гэсэн нэрийг зүүж амьдрах болсон У.Энхжаргалтай уулзлаа. Түүнтэй ярилцах саналыг удаа дараа та­вихад цааргалж байсан тэрбээр энэ удаад ярилцахыг зөвшөөрсөн юм.

-Уучлаарай, нөхрийн­хөө хүний амь хороосон гэдгийг хэзээ, яаж мэдсэн талаар чинь ярилцлагаа эхэлмээр санагдаж байна л даа…
-Хэрэг гардаг тэр өдөр манай хамгаалалтын албаны­хан намайг хоёр хүүхдийн маань хамт өглөөжин гадуур авч явсан. “ХЗХ-ныхон та нар руу дайрч магадгүй учраас ингэж байгаа юм” гээд авч яваад байсан. Сүүлдээ манай нөхрийн нэг найзынд аваач­сан л даа. Тэгээд бид гурвыг үлдээчихээд гаднаас нь цоож­­лоод явсан юм. Хамаа­гүй хүмүүст хаалга тайлаад өгчихөж магадгүй гэсэн шалт­гаан хэлээд цоожлоод явсан, ер нь юм бүхэн тэр өдөр их сонин санагдаад байсан л даа. Гэрлээ рүү залгахаар утас нь холбогдох боломжгүй гээд бүр гайхмаар байсан. Хийх ч юмгүй, сүүлдээ тэр айлын телевизийн сувгийг учир холбогдолгүй сольж эхэлсэн юм. Гэтэл “Eagle” телевизээр манай хүний зураг маш то­моор гарчихсан Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргыг хутгалсан гээд, тэгээд хо­хирогч эмнэлэгт байгаа удах­гүй шинэ мэдээлэл хүргэнэ гэж байсан. Тэгээд удаагүй тэр хүнийг нас барсан тухай мэдээлэгдсэн. Би юу ч ойл­гоогүй, бас аливааг ухамсар­тайгаар бодож огт чадахгүй байснаа л санаж байна. Хоёр хүүхэд маань бас зэрэгцээд гайхчихсан, охин маань “Ээж ээ, энэ худлаа биз дээ” гээд.

-Хоёр хүүхэд чинь бас тэр мэдээг үзсэн хэрэг үү?
-Тийм ээ. Бид хамтдаа телевиз үзэж байсан. Зургаан настай хүү минь хүртэл бүл­тийчихсэн зогсч байсан. Би тэр үед ерөөсөө үхчихье л гэж бодож цонх, тагтыг нь татаж үзээд байснаа санаж байна. Гэтэл бүх цонхыг нь скочдоод битүүлчихсэн бай­сан. Яагаад ч юм бүх зүйлийг зохион байгуулчихсан юм шиг санагдаад байсан. Үнэн­дээ тэр өдөр долоон давхраас унаад үхчихсэн бол хоёр хүүхэд маань аав, ээж ч үгүй…Бодохоос аймаар.

-Тэр үед цаг хэд болж байсан хэрэг вэ?
-Өдрийн нэг цаг хагасын үед л байх. Аль өглөөний есөн цагт гарсан хэргийн талаар би нэг хоёр цагийн үед л мэдсэн хэрэг шүү дээ. Тэгээд удал­гүй манай хамгаалалтын албаныхан ирээд намайг мөр­дөн байцаах газар руу авч явсан. Тэгэхэд машины цон­хоор харагдаж байгаа бүхэн жирэлзээд л хар дарж зүү­дэлж байгаа юм шиг л байв. Тэнд очоод гараа гав­луулаад буланд зогсч байгаа нөхрөө харсан.

-Тэр яаж харагдаж бай­сан бэ. Та нөхрийгөө ийм хэрэг хийсэн гэдэгт итгэж байсан уу?
-Би итгэх бас итгэхгүй байх ёстойгоо ч мэдэхгүй байсан. Гэхдээ тэр хэрэг болж байх үед манай хүн хажууд нь зогсч байсан байх, эсвэл хэн нэг нь тэр залууг хутгал­чихаад хутгаа Гэрлээд маань бариулчихсан байх гэж бод­соор байсан. Тэгээд нөхрийн­хөө нүднээс нь юу болсныг харах гээд хичээгээд байсан. Харин манай хүн над руу харалгүй нүүр буруулахад нь л ойлгосон. Би нөхрийгөө амьдралдаа хэзээ ч тийм дорой байдалтай байхыг харж байгаагүй.

-Та нөхөртэйгөө дараа нь хэзээ нүүр тулан уулзсан бэ. Танд яг юу гэж хэлж байсныг нь хэлж болох уу?
-Би түүнтэйгээ 14 хо­ногийн дараа уулзсан. Нөхөр маань намайг “Яагаад ийм хэрэг үйлдсэн юм бэ” гэж асууна гэж бодсон биз. Харин би “Чамд хоёр хүүхэд, хань, эжий, ах дүү нар чинь байна. Хэрэг үнэн мөнөөрөө нотлог­доод чи минь гараад ирнэ ээ” гэж хэлсэн. Харин тэр “Энхээ чи намайг мэднэ ш дээ. Би хүн алах хүн мөн үү. Гэхдээ найз нь хүн алчихсан юм байна” гэж хэлсэн. Өөрөө надад ярихдаа Ганц худагт ирээд хоёр хоногийн дараа сонингоос хүн алчихсан гэд­гээ уншсан гэж ярьж байсан. Тэгээд “Цаг хугацааг буцаах биш дээ” гэсэн дээ.

-Өөрийнхөө хийсэн хэр­гийн талаар сонингоос мэд­нэ гэдэг хүн итгэхэд хэцүү зүйл. Хэрэг хүлээх чадвар­тай гэж нотолсон санагдаж байна?
-Тийм ээ. Мэдээж, энэ хэрэг шийдэгдээд шүүхийн шийдвэр гарчихсан. Гэхдээ Гэрлээгийн юу гэснийг асуу­сан учраас би хэлснийг нь ярьж байгааг ойлгоорой. Сэт­гэцэд нь өөрчлөлт орсон эсэхийг нь шалгахдаа хэрэг гарснаас 14 хоногийн дараа шинжилгээ авсан байдаг. Миний бодлоор энэ хугацаанд хүн хэдийнэ тайвширчихаад хийсэн хэргээ бодож эхлэх үе байх гэж санагддаг.

-Таны нөхөр ер нь ямар­хуу ааш араншинтай хүн бэ?
-Хүний төрөлх зан аран­шин гэж байдаг даа. Тэр бол яаж ч магадгүй хүн гэж хү­мүүс нэгийгээ хэлэх нь бай­даг. Тэгвэл манай хүн бол хачин зөөлөн, бидэнд чанга дуугарч ч байгаагүй хүн шүү дээ. Бид хоёр ханилж ирсэн 15 жилийн хугацаанд бусад нөхрүүд шиг эхнэртээ уур­лаж, агсан тавьж үзээгүй хүн дээ. Хааяа ажил хэргийн шугамаар архи уулаа гэхэд байдгаасаа илүү сайхан зан­тай болж, халаасандаа бай­гаагаа хүүхдүүддээ, хүмүүст гаргаад өгчихдөг зантай. Хүүх­дүүд маань хүртэл аав архи уухаараа хөөрхөн зан­тай болдог гэж ярьдаг байсан. Миний хань бол дэндүү сайн аав. Зарим эрчүүд үр хүүх­дийнхээ хичээл сургууль, бусад зүйлийг хамаагүй мэт боддог. Харин Гэрлээ маань зав л гарвал хүүхдүүдтэйгээ тоглож, хийж байгаа юмыг нь анхаардаг аав байсан. На­майг хүртэл тэдэн рүү чанга дуугаруулахгүй, “Хүүхдийн өөрийн сонирхол хүслийг нь дагах хэрэгтэй” л гэдэг бай­лаа. Ер нь түүнийг минь хамтарч ажиллаж байсан, мэддэг хүмүүс нь мэднэ дээ.

-Танай нөхөрт найз нө­хөд олон байсан биз?
-”Алтан гадас” одонгийн угаалгаар нь “Баянгол” рес­торанд уригдсан хүмүүс нь багтахгүй шахам байлаа даа. Харин одоо тэр олон хүнээс яаж ийж байна гээд асуух хүн тоотой болсныг нь хараад хүн гэдэг амьтны чанарыг гайхаж сууна. Найз нөхөд, нам хамт олон гээд хундага тулгаж явсан зарим хүмүүс өөрсдөө үгүй юм гэхэд хүнээр ч гэсэн хэл ус өгүүлбэл хү­нийх нь хувьд би баярлана аа. Цагтаа миний ханийн тус дэмийг нь аваад явж байснаа хүмүүс мартдаг юм уу, эсвэл Ц.Түмэнгэрэл гээд хүнийг таньдаг гээд хэлчихвэл байр суурь нь ганхана гэж санадаг юм болов уу. Өчнөөн хамтдаа ууж, идэж явсан хүмүүс теле­визээр би Ц.Түмэнгэрэлийг мэдэхгүй гэж ярьж байхыг хараад би өмнөөс нь их харамс­сан. Гэхдээ өдий болтол нөхрийг минь гэж яваа най­зууд нь байгааг ч үгүйсгэж болохгүй. Нөхрийн минь та­лаар хувийн бодлоо хэлс­нийхээ төлөө буруутгагдаж байгаа хүмүүсийг хараад өрөвддөг. Алуурчныг өмөөр­лөө гэж тэр хүмүүсийг бу­руут­гаж, улсууд элдвээр хэл­дэг. Надад сүүлийн үед энэ нийгэмд шударга юм алга, шүүх ч шүүх биш болжээ гэж бодогдох болсон. Манай хор­шооны хэргийг тусад нь ший­дэж болох байтал заавал хүн амины хэрэгтэй нэгтгэж ший­дэх хэрэг байсан ч юм уу, үгүй ч юм уу. Ер нь Хад­галамж зээлийн хоршооны хэргийг бүгдийг нь том то­гоонд хийж нэгмөсөн хутгасан гэж санагддаг. Одоо тэрийгээ бас ижил халбагаар халба­гадан хүмүүст өгөх гэж байна. Гэтэл тэр хоршоон дунд юм­тай нь ч байсан, хүмүүсийн мөнгийг идээд уусан хүмүүс ч байсан. Манай хоршоо тэд­нээс өөр хоршоо байсан.

-Өөрсдөө юу ч үгүй байж, ХЗХ байгуулж их мөнгө татан төвлөрүүлээд түүгээрээ тоглож, олон хүнийг хохироосон хүмүүс бий. Таны хэлснээр, тэдний хажууд танайхан өөрсдийн гэсэн хөрөнгөтэй байсан гэдэг. Уучлаарай, хоршоо байгуулахаас өмнө танай гэр бүл ер нь хэр хө­рөн­гөтэй байсан бэ?
-Бид хоосон хүмүүс бай­гаа­гүй ээ. Бид хоёул тус тусдаа машинтай, өөрийн гэсэн байртай, Дарханд Мон­гол-Америкийн хамтарсан сүлжмэлийн үйлдвэртэй, Су­далт төвөөс ашиг авдаг, бо­лом­жийн амьдралтай мөнгө төгрөгийн хувьд хөл дээрээ тогтсон байсан. Гэтэл ХЗХ-нуудын зарим нь эхнээсээ доголдоод ирэн­гүүт дампуурал гэсэн давал­гаагаар бүгдийг нь хоморгол­чихсон санагддаг. Бид хор­шооны мөнгөө эргэлтэд оруул­чихсан байсан. Бизнес төлөвлөгөөгөөр л ажил явна шүү дээ. Бидний товлосноор есдүгээр сараас л объектууд маань ашгаа өгөөд эхлэх байсан. Гэтэл ХЗХ дампуурч байна гээд хүмүүс мөнгөө татаад эхэлсэн нь дарааллын дагуу явагдах төлөвлөгөөг бүгдийг нь унагасан. Хүмүүс бухимдаад л мөнгөө нэхээд эхлэхээр бүгдийг нь юманд оруулчихсан байсан бо­лохоор бэрхшээл гарч эхэл­сэн. Түүнээс бус манай хор­шоонд ямар ч бэрхшээл га­рах­гүй, төлөвлөгөө ёсоор явсан бол өнөөдрийнх шиг ийм зүйлд хүрэхгүй байсан. Тухайн үед бухимдсандаа хаа байгаа газар чинь та хоёрыг ална гээд янз бүрээр дарамтлах хүмүүс байсан ч манай хоршооны хадгаламж эзэмшигчид бидэнд итгэж, маш хүлээцтэй хандаж бай­сан. Хэрэв цаг зуурын ийм байдал үүсээгүй байсан бол бид хадгаламж эзэмшигчид, гишүүдээ өнөөдрийнх шиг ийм байдалд хүргэхгүй бай­сан. Манай “Гэр хорооллын барилгажилт” хоршоо бол хамгийн их үл хөдлөх хөрөн­гөтэй хоршоо байсан юм.

-Танай хохирогчдыг хор­шоо­ныхоо үл хөдлөх хөрөн­гүүдийг хуваагаад авсан ту­хай мэдээлэл гарч байсан санагдаж байна?
-Манай хоршооны хүмүүс Гэрлээд итгэж байсан учраас хүлээцтэй хандаж байсныг нь би давтан хэлмээр байна. Тэр хүмүүст үнэхээр баяр­ла­маар. Гэхдээ сүүлд нь энэ хэрэг гарч, хүмүүс ч гайхш­ралд орсон доо. Одоо надад хоршооны хувьд ямар ч эрх мэдэл байхгүй. Тэр талаар сайн мэдэхгүй байна. Миний сонсч дуулснаар хохи­рог­чид “Алтаргана”, “Россия” гээд газруудыг ажиллуулж, ашиг орлогоо хувааж аваад хохир­лоосоо хасалт хийх жур­маар явж байгаа юм шиг бай­сан. Гэхдээ ШШБГ-аас нэг л өдөр хурааж аваад, нөгөө тавин хувийн эргэн төлөгдөх нөхцөл рүү орох байх даа. Одоо би чинь хоршооны хэргийг мэдэх байтугай гудамжинд чөлөөтэй явах эрхгүй болсон хүн шүү дээ.

-Таны хүүхдүүд хүртэл аавынхаа хэргийг хамт үүрч байна гэж та хэлэх гээд байна уу?
-Би дээр хэлсэн. Янз бү­рийн л аавууд байдаг гэж. Миний хоёр хүүхэд бүх л мэдээл­лийг авч ойлгож бай­гаа. Тэд өөрсдийнхөө мэддэг тэр аавы­гаа хүн алсан гэж итгэдэггүй байх шиг байдаг. Гэвч тэр хоёрт алхам тутамд нь аавынх нь хийсэн хэргийг хүлээлгэж, адалж байна. Нээ­рээ, хүүхдийн эрх, эрх чөлөө гэж огт алга аа. Хүү маань өнгөрсөн зун зуслан дээр айлын хүүхдийг жорлонд цоожилчихжээ. Гэтэл нөгөө хүүхдийн өвөө нь “Алуурчны хүүхэд хүн алах нь ээ” гэж хүүг минь орилж загнасан. Хүү маань ч уйлчихсан “Ээж ээ, би алуурчны хүүхэд биш тээ” гээд ороод ирсэн. Үнэ­хээр хүүгээ хараад өрөвдөж, хэлэх үг олдох­гүй байсан даа. Одоо есдүгээр ангийн охинд маань ч их хэцүү байдаг. Өнөө цагийн хүүхдүүд ч их айхтар болчихсон юм байна. Охиныг маань “Аавыг чинь хэзээ яах гэж байна” гэдэг гэсэн. Мөн “Чи энэ хувцсаа ямар удаан өмсдөг юм бэ. Одоо солих болоогүй юу” гэдэг бас амралт зугаалганд явах гээд явахгүй болохоор нь “Яахав, чиний мөнгийг төлчихье л дөө. Харин чи эргүүлж төлж чадах уу” гэдэг гэж байгаа юм. Охин минь хичээлээсээ заримдаа ну­лимстай буцаж ирдэг дээ. Хүү маань өнөө жил сургуульд орсон. Ямар ч их анкет бөг­лөдөг юм бэ дээ гэмээр. Байж байгаад л анкет аваад ирнэ. Тэгээд л “Ээжээ би аавыгаа юу гэж бичих вэ” гээд л асуухыг нь харахаар өрөвд­мөөр. Бас тэр жаахан амьтны сэтгэл дотор юу гэж бичих вэ гэж бөөн асуудал гардаг бай­на шүү дээ. Миний нөхөр, бид хоёр яах вэ. Миний хоёр хүүхэд ямар ч буруу хэрэг хийгээгүй. Тэд чинь хүүхэд шүү дээ. Эцгийн хийсэн үй­лэнд нь тэднийг бас давхар шийтгэж байна.
Нөхрийгөө би хүн амины хэргээр цагаадахгүй ч хор­шооны хэргээр цагаадах цаг ирнэ ээ гэж боддог. Энэ Хад­галамж зээлийн хоршооны хэрэг гэж зохиомол хэрэг гарс­наас олон хүний амьдрал ор­вон­гоороо өөрчлөгдсөн гэж би боддог. Би энэ хэргийг нэг нь нөгөөгөө алсан гэхээс илүү тэднийг энэ бохир нийгмийн золиос болсон гэж боддог юм. Хадгаламж зээлийн хор­шоог дампууруулах явдал бүр бод­логотой хийгдсэн хэрэг шүү дээ.

-Талийгаач залуугийн хувьд төрийн ажилд зүтгэж яваад амиа алдсан нь үнэ­хээр харамсалтай. Та тэд­ний гэр бүлийнхнээс ууч­лалт гуйсан уу?
-Тэр залуу үнэхээр төрдөө хэрэгтэй чадварлаг боловсон хүчин, айлын сайн хань, аав. Бас ээж, аавын хайртай хүү, дүү байсан юм билээ. Үнэ­хээр харамсаад баршгүй. Хүүгээ алдсан ээж, аав, ха­нийн сэтгэл ямар байхыг би тэдэн шиг мэдэрч чадахгүй ч хагацал гэж юу болохыг яс махандаа тултал амсч байгаа хүний хувьд ойлгож байна аа. Цэл залуухан бүсгүй, хоёр хүүхдээ тэврээд хоцорно гэдэг аймшигтай. Би хэрэг гарснаас хоёр гурван долоо хоногийн дараа уучлалт гуйхаар очсон. На­майг хүлээж аваагүй. Арга ч үгүй дээ. Хаалганы цаанаас нэрээ хэлж, утсаа үлдээгээд явсан. Бидэнд уучлалт гуйх эрх ч байхгүй гэдгийг ч мэдэж байна. Гэхдээ манай гэр бүлийг уучилна уу гэж танай сониноор дам­жуу­лан хэлье.

-Та Д.Бадраа агсныг мэд­­дэг байсан уу?
-Би сайн мэдэхгүй. Сан­хүү­гийн зохицуулах хорооны дар­га гэж л мэднэ.

-Танай нөхрийг түүнтэй ярилцаж тохирсон зүйл бай­сан гээд багагүй мэдээ­лэл гарч байсан. Тэд тани­лууд байсан уу?
-Би үнэндээ нөхрийнхөө ажил хэрэгт огт оролцдоггүй ээ. Нөхөр маань хэнтэй юу ярьж, ямар ажил амжуулж ямар объект худалдан авахыг нь би мэддэг байгаагүй. Сүүлд нь л “Үүнийг авчихсан юм уу” гээд явдаг байсан. Би нөхрийгөө Д.Бадраа агсантай юу ярьж тохирсон гэдэг та­лаар бас л мэдэхгүй юм байна.

-Тэгвэл та Санхүүгийн зохицуулах хороонд ажил­лаж байсан Г.Ганбаярыг таних уу?
-Түүнийг мэднэ. Манай­хаар орж гардаг сүүлдээ бид гэр бүлийн найзууд болсон тийм л хүн. Энэ хэрэг гарс­наас хойш түүнийг ажлаас нь гаргачихсан юм билээ. Хөөр­хий, Гэрлээтэй танил байсны­хаа төлөө ажил­гүй болсон болохоор харам­салтай са­нагд­даг. Миний нө­хөр бол хүнтэй үгсэж хүн алах хүн биш ээ. Зүгээр тэд найзууд байсных нь төлөө Г.Ганбаяр Санхүүгийн зохицуулах хо­роонд ажилладаг байсан нь таараад тэр залуу ажилгүй болж хоцорсон.

-Саяхны нэг сонин дээр танай нөхрийн хэрэг үйл­дэхээсээ өмнө өгч байсан ярилцлагыг хэсэгчлэн тавь­­сан байсан. Түүн дээр өөрс­дөө хөдөлмөрлөж хөл­сөө гар­гаа­гүй хүмүүс том том машин унаад ява­хаар дургүй хүрдэг гэсэн танай нөхрийн яриа байсан л даа. Танай хүн хэдий үеэс бизнес хийж эхэлсэн юм бэ?
-Манай хүн бүр ерээд оны эхнээс л одоогийнхоор биз­нес эрхэлж байсан. Тэр үед хувиа­раа эрхлэх юу гэдэг ч байлаа даа. Подвальд видео кино үзүүлэх гээд янз бүрийн юм хийх гэж оролддог байсан. Бид 1992 онд танилцаад гэр­лэсэн. Тэгээд анх аавынд маань хамт хэдэн сар амь­дарч байгаад айлын байр хөлслөөд тусдаа гарсан юм. Удалгүй нөхөр маань одоо­гийн Судалт байгаа тэр хашаа байшинг төрсөн өдрөөр минь авч өгч байлаа. Ингэж л бид хоёр өөрийн гэсэн гал голом­тоо асаасан. Ха­шаан­даа түү­хий эд авч эхлээд хэдхэн сарын дотор наймаа маань хөл дээрээ босч эхэлсэн юм. Охиноо төрүүл­чихээд ойр зуурын юмыг нь хүлээж авдаг ажилтай байсан намайг өрөвд­сөн байх “Миний хань сургуульд ор” гээд их сур­гуулийн оюутан болж байлаа. Би тэр үед ха­шаанд амь­дардаг болохоор нүүрс үнэр­түү­лээд очдог байж л дээ. Манай ангийн охин чамаас нүүрс үнэртээд байна гэснийг би Гэрлээдээ хэлсэн болол­той юм. Өөрөө ч мартсан байсан. Ажил маань ч маш амжилттай байж, бид хэдхэн сарын дараа арав­дугаар хо­роо­лолд гурван өрөө байр худалдаж авлаа. Тэгэхэд ми­ний хань “Одоо чамаас минь нүүрс үнэртлээ гэж хэн ч хэлэх­гүй” гэж билээ. Хөөр­хий минь, байранд амьдардаг айлын охиныг хашаа байшинд аваач­чихсан гээд дотроо их зовнидог байж дээ гэдгийг тэгэхэд л би ойлгосон. Манай хүн гадагшаа дотогшоо най­маанд их явдаг байсан. Тэр үед ч наймаа ид эхэлж байсан даа.

-Танай гэр бүлийнхэн одоо хаана амьдарч байгаа вэ?
-Би хоёр хүүхэдтэйгээ ээж, аавындаа байгаа. Одоо хоёр хөгшнийхөө тэтгэврийн хэдээр амьдарч байгаадаа үнэхээр ичиж, харамсах юм. Тэгэхгүй гээд өнөөдөр ажил хийх ямар ч боломж алга. Ажилд орох гээд анкет бариад явахаар мэд­чихээд л орон тоо байхгүй болчихдог. Хоёр хөг­шин маань нэг өрөө байранд амьдардаг. Тэд бас байраа хоёр өрөө болгох санаатай хадгалж бай­сан хэдэн төг­рөгөө манай хоршоонд хадга­луулсан юм. Гэтэл мөрдөн байцаагч нар тэднийг минь “Та нар энэ мөн­гөө хаанаас олсон” гээд бай­цаа­сан байна лээ. Би одоо боддог юм. Тэд байраа хоёр өрөө болгоогүй нь ч болсон юм. Тэгээгүй бол бас л хүмүүсийн мөнгөөр байртай болсон гэх байсан биз. Гэрлээ маань аав ээж хоёрт “Та хоёр минь ма­найд мөнгөө хадгалуулж бай­гаад л удахгүй хоёр өрөө байртай болчихно” гэж байсан юм. Бид тэгж л өөрсдөдөө итгэлтэй ажиллаж байсан шүү дээ. Хэрэв ийм хоморголсон юм болоогүй бол бид хүмүүсийг хохироолгүй бүгдийг шийдэх бүрэн боломж байсан.

-Та ямар ажил хийдэг бай­сан юм бэ?
-Би Багшийн их сур­гуу­лийн түүхийн багшийн ангийг төг­сөөд сургуульдаа багшаар үлдсэн. Тэгээд тэндээ баг­шилж байгаад 2005 онд нөхөр маань хоршоо байгуулах үед нь ир­сэн. Би үнэндээ дургүй л бай­сан. Харин Гэрлээ маань “Мөнгө төгрөгтэй хол­боотой асуу­дал дээр найд­вартай хүн хэрэгтэй байна. Чамаас өөр найдчих хүн алга” гэсэн уч­раас би ажлаа орхи­сон. Одоо ажил хийх боломж­гүй бол­чихсон нэг хүн байна. Үнэн­дээ яг яаж амьдрах ёстойгоо мэдэхгүй л байна. Хохирог­чидтой таараад “Сайн байна уу” гэхээр сайн уу гэж асуу­лаа гэж загнана, дуугүй бай­хаар дуугарсангүй гэнэ. Би энэ амьдралыг яг яавал бо­лох юм мэдэхгүй л явна даа. Бид­нээс гадна Гэрлээ­гийн минь ээжий бас л хага­цал үзэж, хэцүүхэн байгаа.

-Хадам ээж тань нас өндөр болсон уу. Хадам аав тань зохиолч Ш.Цэнд­сүрэн гэдэг байх аа…
-Ээж маань одоо өндөр настай. Тэгээд одоо ийм бай­далд байгаа эх хүн ямар байх нь ойлгомжтой шүү дээ. Ээж маань Гэрлээг маань долоон хүүхэд дотроосоо хамгийн ухаантай, өсөх ирээдүйтэй нь гэж боддог байсан биз ээ. Ээж маань гадагшаа олон зүйл хэлээд байдаггүй хүн. Гэхдээ ээжийгээ ямар их шаналж байгааг би мэдэрч л явдаг. Ээж маань “Надад хүүгээ хүлээх нас байхгүй дээ. Эжий нь үхлээ гэхэд хүүг маань гаргахгүй л байх даа” гэж хэлж байсан. Би аль болох хоёр ачийг нь аваа­чиж, элгийг нь дэвтээж байхыг боддог. Ээж маань их ухаантай, дөл­гөөн хүн. Цаад талын хүмүү­сийг их өрөвдөж, зовлон үзэж байгаа хүмүүс гэж ярьж суу­даг юм. Манай аав яруу най­рагч, зохиолч гээд олон талын авь­яас­тай хүн байсан юм шиг байна лээ. Гэрлээг маань зургаан сартай байхад нь нас барсан гэдэг. Манай хүн аавы­гаа их дуурайсан, юм юмны захтай их авьяастай. Уран зохиолд их дуртай.

-Утга зохиол сонин да­хин гаргаж байсныг нь санаж байна. Бас шоронд бичсэн өгүүллэг нь нэг сонин дээр хэвлэгдсэн байсан..?
-Тийм ээ. Манай хүн тэнд нэг роман бичиж байгаа. Нэг­дүгээр бүлгээ бичээд дуус­гасан. Өгүүллэгийн ном гар­гасан. Шүлгүүд нь гэхэд гурван дэвтэр дүүрэн байгаа. Хань маань тэнд илүү ихийг бясалгаж бо­дож, түүнийгээ цаасан дээр буулгаж байгаа юм билээ.

-Танай хүн шүүх хуралд цагаан цамц, костюм пид­жак өмсч ирэхэд нь хүмүүс янз янзаар хүлээж авсан. Та тэр хувцсыг нь бэлдэж өгсөн үү?
-Тийм ээ. Гэрлээ маань Төрийн өмнөөс хийж байгаа үйл ажиллагаа учраас төрөө хүндэтгэж хувцаслах ёстой гэсэн учраас би тэр хувцсыг аваачиж өгсөн юм. Тэр би ямар хүн байсан түүгээрээ харагдах ёстой гэсэн бодол­той байсан байх.

-Танай хүнийг энэ хэр­гийг үйлдсэнээс хойш ху­жаа­гийн эрлийз гэсэн яриа их гарсан даа. Та энэ талаар юу хэлэх вэ?
-Одоо сэтгэлд таагүй са­нагдсан хүн бүрийг л тэгж хэлэх болсон юм биш үү. Би лав ханилж амьдарсан 15 жилийн туршид тийм зүйл нэг ч сон­соогүй, тэгж бодогдох нэг ч зүйл олж хараагүй. Нөхөр маань Говь-Алтай аймгийн уугуул хүн.

-Та нөхрийгөө хүний амь бүрэлгэснээс нь хойш хэдэн удаа уулзсан бэ?
-Тоотой доо. 4-5 удаа уулз­сан юм байна. Хамгийн сүү­лийн удаа наймдугаар сарын сүүлчээр сүүлийн удаа гээд бид уулзсан даа.

-Бүх шатны шүүхээс танай нөхөрт ялын дээд хэмжээ өгсөн. Сүүлийн удаа уул­зуулсан гэлээ. Тэ­гэхээр та хэзээ ялыг нь гүйцэтгэхийг мэдэхгүй бай­гаа хэрэг үү?
-Энэ тухай бодохоос ч аймаар. Гэхдээ хүн амьтнаас сонсоход хэлдэггүй гэх юм. Бас шарилыг нь өгдөггүй гэнэ. Би энэ хүний ханийнх нь хувьд, хүүхдүүдийнхээ аавын төлөө амийг нь авч үлдэхийн төлөө бүгдийг хий­хийг л хүсч байна. Мэдээж, хохирогчийн ар гэ­рийн­хэн хүүгээ алсан хүний амийг өршөөлгөх гэж явж бай­на гэж үзэн ядахыг би ойлгож байна. Гэхдээ би эхнэр хүний хувьд, эх хүний хувьд хүүх­дүүдийн­хээ өмнө аавын нь амийг авч үлдэхийн төлөө юу ч хийхгүй байж болохгүй биз дээ. Одоо Гэрлээд маань Ерөн­хий­лөг­чийн өршөөлөөс өөр бо­ломж үлдээгүй. Саяхан охин маань Ерөнхийлөгчид захиа бичсэн байхыг нь ха­раад би их өрөвдсөн. Хүүх­дийн үгээр л би таныг их сайн хүн гэж боддог гээд бичсэн байна лээ. Тэгээд надад “Ээж ээ, Ерөн­хийлөгч чинь бурхны шашин шүтдэг гэдэг байх аа. Бурхны шашинд хүн амьтны амь таслахыг зөвшөөр­дөггүй биз дээ” гэж байсан. Тэгж суугаа хүүхдээ ха­раад хэлэх үг ч олдоогүй.

-Танай нөхөр нийс­лэ­лийн ИТХ-ын төлөөлөгч байсан. Ер нь цаашид УИХ-д нэр дэвших бодол байсан уу?
-Манай нөхөр улс төрийн хүрээнд байр сууриа олсон байсан гэж би боддог. Дүүрэг, нийслэлийн ИТХ-д түүнд олон хүн итгэж хоёр ч удаа сон­госон. Тэр ч хүмүүсийн энэ итгэлийг алдахгүй ажиллана гэж ярьдаг байсан. УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшсэн бол гишүүн болчих л байсан байх. Гэтэл түүнийг манай холбоо, намд байгаагүй гээд л хойно хойноосоо мэдэгдэх болсон. Одоо миний нөхөр шиг л муу муухай хүн алга болж дээ. Хүнийг хэрэглэх цагт нь ашиг­лаж хэрэглэчихээд алд­сан цагт нь түлхдэг юм байна.

-Та хоршооныхоо хад­га­ламж хариуцдаг хүн бай­сан. Танд ямар нэгэн ял шийтгэл оногдуулсан уу?
-Хэрэв би энэ албыг хаш­даг жирийн хүн байсан бол зүгээр л үлдэх байсан байх. Намайг Ц.Түмэнгэрэлийн эхнэр гэдгээр нь давхар ял­ла­сан. Надад 16 сая төгрөгийн тор­гууль ногдуулсан. Төлж ча­дахгүй бол гурван жилийн хорих ял гэсэн. Би одоо энэ их мөнгийг яаж төлөхөө мэ­дэх­гүй л явна. Бид бас тэгж байгаад их муу санаагүй хүмүүс байжээ. Хад­галж цааш авч үлдсэн юм байхгүй. Үнэндээ өөрсдөдөө итгэж байсан учраас хамаг мөнгөө хоршоо руугаа хий­сэн. Гэх­дээ би энэ хоршоонд ажил­лаж байсан хүний хувьд харил­цагч нарынхаа ит­гэ­лийг алд­сан хариуцлагаа хүлээнэ. Би буруу­тайгаа мэ­дэж байна. Эргэлтэд оруул­сан байсан нь даваг­дашгүй хүчин зүйлийн улмаас өнөө­гийн байдалд хүргэсэн юм шүү. Би манай хоршоонд ажил­лаж байгаад ял авч шийт­гүүлсэн хоёр залуугийн өм­нөөс маш их харамсдаг. Ерөн­хий нягтлан С.Бадрах, ерөн­хий менежер Д.Дүүрэнбаяр гээд хоёр сайхан залуу бий. Тэд гэрлэж ч амжаагүй, гадаа­дад сургууль соёл төгсч ирээд жинхэнэ ажиллая, бү­тээе гэсэн насан дээрээ эрч хүчтэй ажил­лаж байсан за­луус шүү дээ. Өглөө хар эрт ирээд шөнө дунд гэртээ харь­даг байхдаа тэр залуус хүний хийгээгүйг хий­чихье гээд л явж байсан. Гэтэл өнөөдөр тэр их ажлын­хаа үр дүнг үзэж чадаа­гүй­гээр үл барам чанга дэг­лэм­тэй шоронд зургаан жил хоригдох боллоо. Үнэ­хээр харамсалтай. Бидэн­тэй хол­боо­той хохирч үлдсэн бүх хүмүүсээс дахин уучлалт гуйя…

Эх сурвалж: Өдрийн сонин Э.Энэрэл 2007 он

 Tsenzurgui.mn